મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ:
- સ્પર્ધાત્મક યુગમાં સફળતાની ઈચ્છા કરતાં નિષ્ફળતાનો ડર વિદ્યાર્થીઓને પાછળ ખેંચી રહ્યો હોવાની રજૂઆત.
- જાણીતા રસાયણ વિજ્ઞાન નિષ્ણાત ડોક્ટર હાર્દિક અમીને વિદ્યાર્થી માનસિકતા પર કરી વિશેષ ચર્ચા.
- વર્ગખંડમાં ભયમુક્ત વાતાવરણ ઊભું કરવા શિક્ષકો અને પરિણામના બદલે પ્રયત્નને બિરદાવવા વાલીઓને અપીલ.
- નિષ્ફળતા એ અંત નથી પરંતુ સુધારા સાથે આગળ વધવાની નવી તક છે તે સમજી આત્મવિશ્વાસ વધારવા આહ્વાન.
સ્પર્ધાત્મક યુગમાં વિદ્યાર્થી માનસિકતા અને હારનો ડર
આજના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં વિદ્યાર્થી જીવન જાણે સતત પરીક્ષાઓમાંથી પસાર થવાનું નામ બની ગયું છે. શાળાની પરીક્ષા, બોર્ડની પરીક્ષા, પ્રવેશ પરીક્ષા, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ અને ત્યારબાદ કારકિર્દીની સ્પર્ધા—દરેક તબક્કે વિદ્યાર્થી પાસેથી શ્રેષ્ઠ પરિણામની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. આ બાબતે રસાયણ વિજ્ઞાન નિષ્ણાત ડોક્ટર હાર્દિક અમીને જણાવ્યું હતું કે, પરિણામે ઘણા વિદ્યાર્થીઓના મનમાં સફળતા મેળવવાની ઇચ્છા કરતાં નિષ્ફળ થવાનો ડર વધુ મોટો બની જાય છે. હકીકતમાં વિદ્યાર્થીને હાર નથી હરાવતી, પણ હારનો ડર તેને પાછળ ખેંચે છે.
સંકોચ અને નબળો આત્મવિશ્વાસ ક્ષમતાને રૂંધે છે
ઘણા વિદ્યાર્થીઓ માત્ર એટલા માટે પ્રશ્ન પૂછતા નથી કે તેમને ડર હોય છે કે તેમનો પ્રશ્ન સામાન્ય લાગશે. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ વર્ગમાં જવાબ આપતા સંકોચાય છે કે ખોટો જવાબ આવશે તો મિત્રો હસશે. પરીક્ષામાં ઓછા ગુણ આવે ત્યારે કેટલાક બાળકો એવું માનવા લાગે છે કે તેઓ બીજા કરતાં ઓછા બુદ્ધિશાળી છે. આવી માનસિકતા ધીમે ધીમે આત્મવિશ્વાસને નબળો બનાવે છે. પરંતુ ભૂલ અને નિષ્ફળતા એ શિક્ષણનો અભિન્ન ભાગ છે. બાળક જ્યારે ચાલતા શીખે છે ત્યારે પડે છે, ફરી ઊભું થાય છે અને ફરી પ્રયાસ કરે છે. જો પડવાના ડરથી તે ચાલવાનો પ્રયાસ જ ન કરે તો તે ક્યારેય ચાલી શકે નહીં.
શિક્ષકો અને વાલીઓની સકારાત્મક ભૂમિકા અનિવાર્ય
આ બાબતમાં શિક્ષકો અને વાલીઓની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વર્ગખંડમાં એવું વાતાવરણ રચવાની જરૂર છે જ્યાં વિદ્યાર્થી ભૂલ કરતાં ડરે નહીં. જવાબ ખોટો હોય ત્યારે અપમાનિત કરવાને બદલે તેની વિચારપ્રક્રિયા સમજવી જોઈએ. શિક્ષણનું વાતાવરણ જેટલું નિર્ભય હશે, તેટલી જ જિજ્ઞાસા વધશે. વાલીઓએ પણ પરિણામ કરતાં પ્રયત્નને મહત્વ આપવું જોઈએ. ઓછા ગુણ આવ્યા હોય ત્યારે બાળકની સરખામણી અન્ય સાથે કરવાને બદલે તેની મુશ્કેલી સમજવી વધુ જરૂરી છે. બાળકને એ વિશ્વાસ આપવો જોઈએ કે એક પરીક્ષાનું પરિણામ તેના સમગ્ર ભવિષ્યનો નિર્ણય નથી.
નિષ્ફળતા એ શીખવાની અને મજબૂત બનવાની તક
વિદ્યાર્થીઓએ પણ સમજવું જોઈએ કે જીવનમાં દરેક પ્રયાસ સફળ થશે જ એવું જરૂરી નથી. કેટલીક વખત નિષ્ફળતા આપણને આપણી નબળાઈઓ ઓળખવાની તક આપે છે. સફળતા મેળવવા માટે માત્ર પ્રતિભા નહીં, પરંતુ નિષ્ફળતા પછી ફરી પ્રયાસ કરવાની ક્ષમતા પણ જરૂરી છે. આજના શિક્ષણની સૌથી મોટી જરૂરિયાત એવી પેઢી તૈયાર કરવાની છે જે સફળતાનો આનંદ માણી શકે અને નિષ્ફળતામાંથી પણ શીખી શકે. હાર માત્ર એક ઘટના છે, અંતિમ નિર્ણય નથી. તેથી વિદ્યાર્થીઓએ હારથી ડરવાનું નથી, પરંતુ હારમાંથી શીખીને દરેક પ્રયાસ પછી વધુ મજબૂત બનીને આગળ વધવાનું છે.
અહેવાલ: ચેતન રાજપૂત
About the Author
