મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ:
તંત્રની ઢીલી નીતિ: મહાનગરપાલિકા દ્વારા બે હાથ જોડીને વિનંતી કરવા છતાં નર્મદા નિગમ દ્વારા સમયસર પાણી ન છોડાતા મુશ્કેલી વધી.
વહેલા તળિયાઝાટક: આકરા તાપ, વધુ ઉપાડ અને બાષ્પીભવનના કારણે રાજકોટના મુખ્ય જળાશયો ધારણા કરતા વહેલા ખાલી થવાના આરે.
નજીવી સંગ્રહક્ષમતા: આજી-૧ ડેમમાં માત્ર ૪૧ ટકા અને ન્યારી-૧ ડેમમાં ૨૯ ટકા જ પાણી બચ્યું, જે માંડ ૧૭થી ૨૦ દિવસ ચાલે તેમ છે.
નર્મદા મૈયા પર આધાર: શહેરની ૧૯ લાખની વસતી માટે રોજનું ૪૪૮ દસ લાખ લીટર પાણી જરૂરી, જેમાંથી મોટો હિસ્સો નર્મદા લાઇન પર નિર્ભર.
રાજકોટ:
રાજકોટ શહેર પર ચોમાસાની શરૂઆત પહેલા જ એક મોટું જળસંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. સ્થાનીક જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો ઝડપથી ઘટવાના કારણે રાજકોટ મહાનગરપાલિકા (આર.એમ.સી.) દ્વારા રાજ્ય સરકાર અને નર્મદા નિગમ પાસે તાત્કાલિક ધોરણે નર્મદા નીર છોડવાની ઉગ્ર માંગ કરવામાં આવી છે. જો આગામી ૧૫ દિવસમાં નર્મદાનું પાણી આજી અને ન્યારી ડેમમાં ઠલવવામાં નહીં આવે, તો રાજકોટમાં ફરી એકવાર પીવાના પાણી માટે ભયંકર ‘રામાયણ’ શરૂ થાય તેવી પૂરેપૂરી શક્યતાઓ દેખાઈ રહી છે. અગાઉ સમયસર ચોમાસું બેસી જશે તેવી ધારણા સાથે જળાશયોમાં પાણીની આવક બંધ કરી દેવામાં આવી હતી, જે ગણતરી હવે ઉનાળાના આકરા તાપ અને બાષ્પીભવનના કારણે વેરવિખેર થઈ ગઈ છે.
માત્ર ૨૦ દિવસનું જ પાણી બાકી, ભાદર ડેમમાંથી વધુ ઉપાડ અશક્ય
રાજકોટની દૈનિક પાણીની જરૂરિયાત પુરી કરવા માટે ઘરઆંગણેના જળાશયો હવે સાથ છોડી રહ્યા છે. ૯૧૭ દસ લાખ ઘન ફૂટ (એમ.સી.એફ.ટી.) ની સંગ્રહક્ષમતા ધરાવતા મુખ્ય આજી-૧ ડેમમાં હાલ માત્ર ૩૬૦ દસ લાખ ઘન ફૂટ જથ્થો ઉપલબ્ધ છે, જેમાંથી ડેડલેવલ (ઉપાડી ન શકાય તેવું પાણી) બાદ કરતા પૂર્ણ ક્ષમતાએ પમ્પિંગ થઈ શકે તેટલું પાણી માત્ર ૧૭થી ૨૦ દિવસ એટલે કે ૬ જુલાઈ સુધી જ ચાલે તેમ છે. આવી જ રીતે ૧૨૪૮ દસ લાખ ઘન ફૂટની ક્ષમતા વાળા ન્યારી-૧ ડેમમાં પણ અત્યારે ૩૨૦ દસ લાખ ઘન ફૂટ જળસ્ટોક છે, જે માંડ ૪ થી ૮ જુલાઈ સુધી ખેંચાઈ શકે તેમ છે. બીજી તરફ, ભાદર ડેમમાં પાણીનું સ્તર સારું હોવા છતાં પાઇપલાઇનની મર્યાદિત ક્ષમતાના કારણે ત્યાંથી વધુ ઉપાડ કરવો ટેકનિકલ રીતે શક્ય નથી.
નવા ભળેલા વિસ્તારોના કારણે મહાનગરપાલિકા પર વધારાનો બોજ
શહેરની અંદાજિત ૧૯ લાખની વસતી માટે દૈનિક કુલ ૪૪૮ દસ લાખ લીટર (એમ.એલ.ડી.) પાણીની જરૂરિયાત રહે છે. અગાઉ વાવડી અને કોઠારિયા તેમજ તાજેતરમાં માધાપર, ઘટેશ્વર, મુંજકા અને મોટામવા જેવા ગ્રામ્ય વિસ્તારોનો મહાનગરપાલિકામાં સમાવેશ થતાં પાણીનો વપરાશ અને બોજ બંને ખૂબ વધી ગયા છે. આ કુલ જરૂરિયાત સામે હાલમાં ૧૩૪ દસ લાખ લીટર પાણી તો સીધું નર્મદા લાઇન પરથી મેળવવામાં આવે છે. પરંતુ જો આજી અને ન્યારી ડેમ પમ્પિંગ ન થઈ શકે તેટલા તળિયે બેસી જશે, તો નર્મદા મૈયા પરનો આધાર પોણા ભાગ જેટલો વધી જશે. જો સમયસર સૌની યોજના અંતર્ગત નર્મદાનું પાણી ડેમોમાં નહીં ઠલવાય તો સ્થિતિ કાબૂ બહાર જઈ શકે છે.
જળાશયોની વર્તમાન સ્થિતિ અને દૈનિક ઉપાડનું ગણિત:
ડેમની સ્થિતિ અને સમયમર્યાદા:
| ડેમનું નામ | કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા | હાલનો જળ જથ્થો | પાણી ક્યાં સુધી ચાલશે? |
| આજી-૧ | ૯૧૭ દસ લાખ ઘન ફૂટ | ૩૬૦ દસ લાખ ઘન ફૂટ | ૬ જુલાઈ સુધી |
| ન્યારી-૧ | ૧૨૪૮ દસ લાખ ઘન ફૂટ | ૩૨૦ દસ લાખ ઘન ફૂટ | ૪ થી ૮ જુલાઈ સુધી |
| ભાદર-૧ | ૬૬૪૦ દસ લાખ ઘન ફૂટ | ૨૨૦૦ દસ લાખ ઘન ફૂટથી વધુ | જુલાઈના અંત સુધી |
દૈનિક પાણીનો ઉપાડ (વપરાશ):
- આજી-૧ ડેમમાંથી ઉપાડ: ૧૪૮ દસ લાખ લીટર (એમ.એલ.ડી.)
- ન્યારી-૧ ડેમમાંથી ઉપાડ: ૧૫૯ દસ લાખ લીટર (એમ.એલ.ડી.)
- ભાદર ડેમમાંથી ઉપાડ: ૪૩ દસ લાખ લીટર (એમ.એલ.ડી.)
- નર્મદા લાઇનમાંથી સીધો ઉપાડ: ૧૩૪ દસ લાખ લીટર (એમ.એલ.ડી.)
સૌની યોજના રાજકોટ સહિત સમગ્ર સૌરાષ્ટ્ર માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ છે, પરંતુ સ્થાનિક નેતાઓ અને વહીવટી તંત્રનું કહેવું છે કે કમનસીબી એ છે કે વારંવાર રજૂઆતો અને વિનંતી કરવા છતાં નર્મદા નિગમ દ્વારા સમયસર પાણી છોડવામાં આવતું નથી. આ વખતે પણ નર્મદા નિગમે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા સમયસર ન લીધી હોવાથી આખું રાજકોટ તરસ્યું મરે તેવી નોબત આવીને ઊભી રહી છે.
ગાંધીનગર પ્રવાસી પત્રકાર રાજેશ પરીખ
About the Author
