અસત્ય પર સત્યનો, અધર્મ પર ધર્મનો અને અહંકાર પર સંસ્કારનો વિજય
વિજયાદશમી એટલે વિજયનો ઉત્સવ
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દરેક તહેવારની પાછળ કોઈ ને કોઈ ઊંડો સંદેશ છુપાયેલો હોય છે. આપણા તહેવારો માત્ર આનંદ, ઉજવણી અને પરંપરાઓ પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ જીવન જીવવાની સાચી દિશા પણ બતાવે છે. આવો જ એક પવિત્ર અને પ્રેરણાદાયી તહેવાર છે — દશેરા, જેને વિજયાદશમી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
દશેરા એટલે સત્યનો વિજય, ધર્મની સ્થાપના, અન્યાય સામે લડવાની હિંમત અને સારા વિચારોની શક્તિમાં વિશ્વાસ રાખવાનો દિવસ. આ તહેવાર આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવનમાં ગમે તેટલી મુશ્કેલીઓ આવે, ગમે તેટલી શક્તિશાળી નકારાત્મક શક્તિઓ સામે ઊભા રહેવું પડે, છતાં સત્ય અને ન્યાયનો માર્ગ છોડવો જોઈએ નહીં.
દશેરાનું નામ સાંભળતાં જ આંખો સામે ભગવાન શ્રીરામ, રાવણનું વિશાળ પૂતળું, તીર છોડવાની પરંપરા અને આસપાસ ગુંજતો જયઘોષ ઊભરી આવે છે. પરંતુ જો આપણે આ તહેવારને માત્ર રાવણદહન સુધી જ સીમિત રાખીએ, તો તેના સાચા અર્થને સમજવામાં ક્યાંક કમી રહી જાય છે.
કારણ કે રાવણનું પૂતળું બાળવું સહેલું છે, પરંતુ પોતાની અંદર રહેલા અહંકાર, ક્રોધ, લોભ અને ઈર્ષ્યાને બાળવું એ જ સાચો વિજય છે.
દશેરો આપણને બીજાની ભૂલો શોધતાં પહેલાં પોતાની અંદર નજર નાખવાની પ્રેરણા આપે છે.
દશેરા હિંદુ ધર્મનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. નવરાત્રિના નવ દિવસો દરમિયાન માતા દુર્ગાની આરાધના કર્યા પછી દસમો દિવસ વિજયાદશમી તરીકે ઉજવાય છે.
ભારતમાં આ તહેવાર સાથે બે મુખ્ય ધાર્મિક પરંપરાઓ જોડાયેલી છે.
પ્રથમ પરંપરા ભગવાન શ્રીરામ અને રાવણની કથા સાથે સંબંધિત છે. રામાયણ અનુસાર, લંકાના રાજા રાવણે માતા સીતાનું હરણ કર્યું હતું. ભગવાન શ્રીરામે સીતાજીને મુક્ત કરાવવા માટે રાવણ સામે યુદ્ધ કર્યું. લાંબા સંઘર્ષ પછી શ્રીરામે રાવણનો વધ કર્યો અને ધર્મ તથા ન્યાયની સ્થાપના કરી.
આ પ્રસંગને અધર્મ પર ધર્મના વિજય તરીકે જોવામાં આવે છે.
બીજી પરંપરા માતા દુર્ગા અને મહિષાસુરના સંઘર્ષ સાથે જોડાયેલી છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, માતા દુર્ગાએ મહિષાસુરનો વધ કરીને દેવતાઓ અને સમગ્ર સૃષ્ટિને તેના અત્યાચારથી મુક્ત કરાવ્યાં હતાં. આ વિજયને શક્તિ, સાહસ અને ન્યાયના પ્રતીક તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
આ બંને કથાઓનો મૂળ સંદેશ એક જ છે: અન્યાય ગમે તેટલો શક્તિશાળી હોય, તેનો અંત શક્ય છે અને સત્ય માટેની લડાઈ ક્યારેય વ્યર્થ જતી નથી.
રાવણદહન: માત્ર પૂતળું બાળવાની પરંપરા નહીં
દશેરાના દિવસે અનેક સ્થળોએ રાવણ, કુંભકર્ણ અને મેઘનાદનાં પૂતળાં બનાવવામાં આવે છે અને તેમનું દહન કરવામાં આવે છે.આપણે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે દર વર્ષે રાવણનું પૂતળું બાળ્યા પછી પણ આપણા જીવનમાં અહંકાર, ક્રોધ, ઈર્ષ્યા અને અન્યાય કેમ જીવંત રહે છે?
આ પ્રશ્ન આપણને દશેરાના સાચા અર્થ સુધી લઈ જાય છે.
રાવણને પરંપરાગત રીતે દસ માથાં ધરાવતો રાજા દર્શાવવામાં આવે છે. લોકપ્રચલિત અર્થઘટનમાં આ દસ માથાં માનવજીવનની વિવિધ નકારાત્મક વૃત્તિઓનું પ્રતીક પણ બની શકે છે. રાવણ વિદ્વાન હતો, શક્તિશાળી હતો અને શિવભક્ત પણ હતો, છતાં તેનો અહંકાર અને અધર્મ તેના વિનાશનું કારણ બન્યાં.
આ કથા આપણને સમજાવે છે કે જ્ઞાન હોવું પૂરતું નથી; જ્ઞાનની સાથે વિવેક અને સારા સંસ્કારો હોવા પણ જરૂરી છે.
માણસ પાસે પૈસા હોય, પ્રતિષ્ઠા હોય, સત્તા હોય કે પ્રતિભા હોય, પરંતુ જો તેની અંદર નમ્રતા અને ન્યાયની ભાવના ન હોય, તો તેની સફળતા અધૂરી છે. આથી દશેરાના દિવસે માત્ર રાવણનું પૂતળું બાળવાને બદલે આપણે પોતાના મનમાં રહેલા અહંકાર અને દુર્વિચારોને ઓળખવાનો સંકલ્પ લેવો જોઈએ. આજના સમયનો રાવણ કોણ છે?
એક સમય હતો જ્યારે રાવણને એક પૌરાણિક પાત્ર તરીકે જોવામાં આવતો હતો. આજે પણ તેની કથા આપણને પ્રેરણા આપે છે, પરંતુ આધુનિક જીવનમાં રાવણને ઓળખવાની રીત થોડી અલગ હોઈ શકે છે.આજના સમયમાં રાવણ કોઈ એક વ્યક્તિનું નામ નથી. તે આપણા જીવનમાં રહેલી નકારાત્મક વૃત્તિઓનું પ્રતીક બની શકે છે.
જ્યારે માણસ પોતાની સફળતાના અહંકારમાં બીજાનું અપમાન કરે છે, ત્યારે અહંકારનો રાવણ જીવંત બને છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના સ્વાર્થ માટે બીજાના અધિકારો છીનવી લે છે, ત્યારે અન્યાયનો રાવણ જીવંત બને છે.
જ્યારે સંબંધોમાં પ્રેમ કરતાં ઈર્ષ્યા અને શંકા વધી જાય છે, ત્યારે મનનો રાવણ જીવંત બને છે.જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સત્ય જાણતી હોવા છતાં પોતાના લાભ માટે જૂઠું બોલે છે, ત્યારે અસત્યનો રાવણ જીવંત બને છે.
જ્યારે સમાજમાં સ્ત્રીનું અપમાન થાય છે, નબળા માણસનો અવાજ દબાવવામાં આવે છે અથવા કોઈની મજબૂરીનો લાભ લેવામાં આવે છે, ત્યારે માનવતાને પડકાર આપતી નકારાત્મકતા જીવંત બને છે.આથી દશેરો આપણને પૂછે છે: આપણે દર વર્ષે કોનું પૂતળું બાળીએ છીએ અને રોજિંદા જીવનમાં કઈ વૃત્તિઓને પોષીએ છીએ? જો આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધી શકીએ, તો દશેરાની ઉજવણી આપણા જીવનમાં પરિવર્તન લાવી શકે.
About the Author
